Hanes Lleol

Rhyfel y Rhosynnau – Iarll Penfro 1468

Dioddefodd tref Llanrwst yn enbyd ar ddau achlysur. Y tro cyntaf oedd yn ystod rhyfeloedd Owain Glyndŵr. Yr ail dro oedd yn ystod Rhyfel y Rhosynnau yn ystod teyrnasiad Edward 1V yn 1461.

Tua'r adeg yma, cyhoeddodd Llanrwst a'r Abaty yn Aberconwy eu bod o blaid achos y Lancastriaid. Daeth Dafydd ap Siencyn, y cymeriad sy'n tebygu i Robin Hood yn chwedloniaeth y Cymry, yn gapten gweithredol i'r Lancastriaid. Roedd gwisg werdd Dafydd a'i ddilynwyr yn eu hymdegybu i Robin Hood. Creigiau yng Nghoedwig Gwydir ac ogof a adwaenid yn lleol fel Carreg y Gwalch, oedd cartref y brodor hwn o Ddyffryn Conwy a pherthynas i deulu'r Wynniaid.

Arweiniodd fintai o wŷr i Ddinbych, cadarnle'r lluoedd Iorcaidd yng ngogledd Cymru, a llosgi'r garsiwn yn llwyr. Dywedir bod y brenin yn gandryll a gorchmynodd i William Herbert, Iarll Penfro, ddinistrio Dyffryn Conwy.

Dyma'r adeg yn 1468 pryd y llosgwyd hen Eglwys Llanrwst. Ailgodwyd yr eglwys ddwy flynedd yn ddiweddarach.

Mae hen englyn sy'n disgrifio'r difrod mawr a wnaed gan nodi'r flwyddyn;

Harddlech a Dinbech pob dôr – yn cynnau,
Nanconwy yn farwor;
Mil a phedwar cant, mae Ior,
A thrigain ac wyth rhagor

Gwrthododd y trigolion adael i hyn eu llorio ac aethant ati i ailgodi eu tref hoff. Penderfynwyd codi'r eglwys o garreg ac mae rhan o'r adeilad hwnnw'n sefyll heddiw, sef sylfaen un tŵr a rhan o fur ochr yr adeilad.

Rhestr o Itemau - Hanes Lleol

• San Grwst y Cyfaddefwr : Hanes San Grwst.
• Brwydr Llanrwst 954 OC : Manylion am Brwydr Llanrwst 954 OC.
• Sefydliad yr Eglwys Fodern : Sefydliad yr eglwys fodern yn Llanrwst.
• Cymru, Lloegr a Llanrwst – Annibyniaeth : Llanrwst yn y 13eg ganrif.
• Sefydlu Tref Farchnad : Sefydlu Llanrwst fel tref farchnad yn y 14eg ganrif.
• Afiechyd, Marwolaeth a Dinistr – y 14eg a’r 15fed ganrif : Llanrwst yn y 14eg a’r 15fed ganrif.
• Rhyfel y Rhosynnau – Iarll Penfro 1468 : Rhyfel y Rhosynnau a Llanrwst.
• Adeiladau Hanesyddol Lleol : Gwybodaeth am rhai o adeiladau hanesyddol yn Llanrwst.
• Llyfrau am Hanes Llanrwst : Llyfrau am hanes Llanrwst a allai fod o ddiddordeb.